މުޖުތަމަޢުގެ ހަމަހަމަކަން؛ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހާލަތު ދެނެގަތުމުގެ ރިޕޯޓެއް

ކޮންމެ މުޖުތަމަޢެއްގައި ވެސް ހަމަހަމަކަމުގެ ވާހަކައަކީ ވަރަށް މުހިންމު ވާހަކައެކެވެ. ހަމަހަމަކަން ނުވަތަ އިނގިރޭސި ބަހުން ބުނާ ނަމަ އީކުއެލިޓީ އަކީ ކޮންމެ ފަރުދަކަށް ވެސް ނަސްލާއި ޖިންސާއި ފެންވަރަށް ބެލުމެއް ނެތި އެއް ޙައްޤުތަކެއް އެއް ފުރުޞަތުތަކެއް އަދި އެއް ގޮތަކަށް ޢަމަލުކުރެވުމުގެ އުޞޫލެވެ. އިޖުތިމާޢީ ހަމަހަމަކަން ޤާއިމުވުމަކީ މުޖުތަމަޢުގެ ހުރިހާ ފަރުދުންނަށް އެއް ޙައްޤުތަކާއި މިނިވަންކަމާއި ދަރަޖަ ލިބުމެވެ. އެކަމަށް ބޭނުންވަނީ ޤާނޫނީ ގޮތުން ލެވޭ ފަންތީގެ ތަފާތުތައް ނައްތައިލައި ފަރުދެއްގެ ޝަޚްޞިއްޔަތާ ގުޅިފައިވާ ސިފައެއްގެ ސަބަބުން ތަފާތުކުރުން ހުއްޓުވުމެވެ.

ހަމަހަމަކަމުގެ މައިގަނޑު ދާއިރާތައް

ހަމަހަމަކަމުގެ ވާހަކައިގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބެލެވެނީ ތިން ބޮޑު ދާއިރާއަކަށެވެ. ފުރަތަމަ ދާއިރާ އަކީ އިޤުތިޞާދީ ހަމަހަމަކަމެވެ. ދެވަނަ ދާއިރާ އަކީ ޖިންސީ ހަމަހަމަކަމެވެ. ތިންވަނަ ދާއިރާ އަކީ ޚިދުމަތްތަކާއި ފުރުޞަތުތައް ލިބުމުގެ ހަމަހަމަކަމެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ބާރުގެ ހަމަހަމަކަމާއި ޙައްޤުތަކާއި ވަސީލަތްތަކާއި ފުރުޞަތުތަކާއި ޤާބިލުކަމުގެ ހަމަހަމަކަން ހިމެނެއެވެ. ސަރުކާރުތަކުން އިޤުތިޞާދީ ހަމަހަމަކަން ޤާއިމުކުރުމަށް ޓެކްސް ސިޔާސަތާއި ސަބްސިޑީ ދީގެން ތަމްރީނާއި ތަޢުލީމު ފޯރުކޮށްދިނުމާއި މުއްސަނދިކަމާއި ވަސީލަތް ބެހެވޭ ގޮތް ހަމަހަމަކުރުން ފަދަ ކަންކަން ކޮށްފައިވެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހާލަތު: މާލެ އާއި އަތޮޅުތެރޭގެ ފަރަޤު

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހަމަހަމަކަމަށް ބަލާ އިރު އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވެނީ ވެރިރަށް މާލެ އާއި އަތޮޅުތެރެއާ ދެމެދުގައި އޮތް އިޤުތިޞާދީ ފަރަޤެވެ. ޢާންމު ޞިއްޙީ ޚިދުމަތާއި ތަޢުލީމުގެ ފުރުޞަތު ހުރިހާ ރައްޔިތުންނަށް ލިބުނު ނަމަވެސް ރާއްޖޭގެ ފުދުންތެރިކަމުގެ އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކީ މާލެ އާއި އަތޮޅުތެރެއާ ދެމެދު އޮތް އިޖުތިމާޢީ-އިޤުތިޞާދީ ފަރަޤު ކަމަށް ވޯލްޑް ބޭންކުގެ ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ. މާލީ ހިސާބުތައް ދައްކާ ގޮތުން މާލޭގެ ބޮލަކަށް ޖެހޭ އާމްދަނީ އަކީ 6,984 ރުފިޔާ ކަމަށް ވީ ނަމަވެސް އަތޮޅުތެރޭގެ ބޮލަކަށް ޖެހެނީ 3,421 ރުފިޔާ ކަމަށް މޯލްޑިވްސް އިންޑިޕެންޑެންޓުން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވެއެވެ. އެމެރިކާގެ ޚާރިޖީ ވުޒާރާގެ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ ބޮލަކަށް ޖެހޭ ޖީޑީޕީ އަކީ 17,370 ޑޮލަރެވެ. އެއީ ދެކުނު އޭޝިއާ ސަރަހައްދުގެ އެންމެ މަތީ ޢަދަދެވެ. ނަމަވެސް އާމްދަނީގެ ހަމަހަމަ ނޫންކަމާއި ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތު މަދުކަމަކީ ބާރުގަދަ ކަންބޮޑުވުމެއް ކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ.

މާލެ އާއި އަތޮޅުތެރެއާ ދެމެދު އޮތް ފަރަޤު ހެޔޮކުރުމަށް އެންމެ ބޮޑު ހުރަހެއް ކަމުގައި ފާހަގަވަނީ ޞިއްޙީ ޚިދުމަތާއި ތަޢުލީމުގެ ފެންވަރު ރަނގަޅު ވަސީލަތްތައް ގިނައިން ހުންނަނީ ވެރިރަށުގައި ކަމެވެ. ރާއްޖޭގެ ސުކޫލުތަކުގެ ހަތަރު ބައިކުޅަ އެއް ބައި ގާތްގަނޑަކަށް 55 ސުކޫލެއް ދުރު ރަށްރަށުގައި ހުންނަ އިރު އެ ސުކޫލުތަކުގައި ކިޔެވުމުގެ ވަސީލަތްތަކާއި ތަމްރީނު ލިބިފައިވާ ޓީޗަރުންނާއި ޤާބިލު ޕްރިންސިޕަލުން މަދު ކަމަށް ގްލޯބަލް ޕާޓްނާޝިޕް ފޮރ އެޑިޔުކޭޝަނުގެ ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ.

ޖިންސީ ހަމަހަމަކަން: ޤާނޫނީ ރައްކާތެރިކަން ދެވުނު ނަމަވެސް ޢަމަލީ ފަރަޤު ބޮޑު

ޤާނޫނު އަސާސީގެ ކަށަވަރުކުރުންތަކާއި ޤާނޫނީ ފިޔަވަޅުތަކާއި ބައިނަލްއަޤުވާމީ ވަޢުދުތައް ހުރި ނަމަވެސް ޖިންސީ ހަމަހަމަކަމަކީ ރާއްޖޭގައި ބޮޑު ގޮންޖެހުމެއް ކަމަށް ދިރާސާތައް ދައްކައެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ހަމަހަމަ ދަރަޖަ ލިބުނު ނަމަވެސް ޢަމަލީ ގޮތުން ބަލާ އިރު ފިރިހެން ވެރިކަމެއް ކުރާ އިޖުތިމާޢީ އާދަކާދައާއި މުއައްސަސީ ތަޖުރިބައާއި ޖިންސީ އަނިޔާއާއި ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތުތައް ހަމަހަމަ ނޫންކަމާއި ނިންމުންތައް ނިންމާ ތަންތަނުގައި ބައިވެރިވެވޭ ފުރުޞަތު މަދުކަމުގެ ސަބަބުން އަންހެނުންނަށް ގެއްލުންވެއެވެ.

2022 ވަނަ އަހަރުގެ ބޯހިމެނުން ދައްކާ ގޮތުން ވަޒީފާގެ ބާޒާރުގައި އަންހެނުންގެ ބައިވެރިވުން ހުރީ 48.4 އިންސައްތައިގައެވެ. ފިރިހެނުންގެ ނިސްބަތަކީ 79.5 އިންސައްތައެވެ. ވަޒީފާ އަދާކުރާ އަންހެނުންނަށް މަހެއްގެ މައްޗަށް އެވެރެޖުކޮށް ލިބެނީ 7,995 ރުފިޔާއެވެ. ފިރިހެނުންނަށް ލިބެނީ 12,169 ރުފިޔާއެވެ. އެޕްރީލް 2024 ގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ 93 ގޮނޑީގެ ތެރެއިން ތިން ގޮނޑި ލިބިފައި ވަނީ އަންހެނުންނަށެވެ. 2024 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް ޤައުމީ ޕާލަމެންޓުގައި އަންހެނުންގެ ނިސްބަތް ހުރީ ފަހެއް އިންސައްތައިގައި ކަމަށް ބައިނަލްއަޤުވާމީ ހޯދުންތައް ދައްކައެވެ.

ހިއުމަން ރައިޓްސް ވޮޗުގެ 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ އަންހެނުންނާއި އަންހެން ކުދިންނަށް މުޖުތަމަޢުގެ ބައެއް ހަރުދަނާ އާދަތަކާއި ޖިންސީ ތަފާތުކުރުމާއި ދީނީ ހަރުކަށި ވިސްނުމުން ބިނާވެފައިވާ ހެދިފައިވާ ތަފާތުކުރުން ކުރިމަތިވެއެވެ.

ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކުގެ ޙައްޤުތައް

ރާއްޖެ އިން 2010 ވަނަ އަހަރު އދ. ގެ ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކުގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރުމާ ބެހޭ ބައިނަލްއަޤުވާމީ މުޢާހަދާ (ސީއާރުޕީޑީ) ތަޞްދީޤުކޮށް ޙައްޤު ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ޤާނޫނީ އޮނިގަނޑެއް ވެސް ބިނާކޮށްފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް ބައިނަލްއަޤުވާމީ ވަޢުދުތައް ޢަމަލީ ގޮތުން ތަންފީޒުކުރުމަކީ ބޮޑު ގޮންޖެހުމެއް ކަމުގައި ވެފައިވެއެވެ. 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހާ ހަމައަށް ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ 13,656 މީހުން ދަފުތަރުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވެއެވެ. 2024 ވަނަ އަހަރުގެ ޢިމާރާތްކުރުމާ ބެހޭ ޤާނޫނާއި ޤައުމީ ފެންވަރުގެ ބެލުންތައް ހުރި ނަމަވެސް ގިނަ ޢާންމު ޢިމާރާތްތައް ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކަށް ވާޞިލުވެވޭ ގޮތަށް ނެތް ކަމަށް އދ. ގެ ކޮމިޓީ އިން ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށްފައިވެއެވެ.

2024 ވަނަ އަހަރުގެ އދ. ގެ އެނެލިސިސް ރިޕޯޓުގައި "އެއްވެސް ބަޔަކު ބާކީ ނުކުރުން" ގެ އުޞޫލުގެ ދަށުން ނިޒާމީ ގޮތުން ނާޒުކު ޙާލަތެއްގައި ތިބި ފަސް ބައެއް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. އެއީ އަންހެނުންނާއި އަންހެން ކުދީންނާއި ކުޑަކުދީންނާއި ޒުވާނުންނާއި ބޭރު އަތޮޅުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ ރައްޔިތުންނާއި ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކާއި ބިދޭސީ މަސައްކަތްތެރިންނެވެ. އެ ބައިމީހުންގެ ޙާލަތު ރަނގަޅުކުރުމަށް ޚާއްޞަ ފިޔަވަޅުތައް ބޭނުންވާ ކަމަށް އެ ރިޕޯޓުގައި ބުނެފައިވެއެވެ.

ކުރިއަށް ދެވިދާނެ ގޮތް

ދިވެހިރާއްޖެ އިން ހަމަހަމަކަން ޤާއިމުކުރުމަށް ބޮޑެތި ފިޔަވަޅުތައް އަޅާފައިވެއެވެ. 2016 ވަނަ އަހަރު ޖިންސީ ހަމަހަމަކަމުގެ ޤާނޫނު ފާސްކޮށް 2019 ގައި ޤައުމީ ޖެންޑާ ސިޔާސަތު ތަޢާރަފްކޮށް 2022 ގައި ޖެންޑާ ހަމަހަމަކަމުގެ ޤައުމީ ޢަމަލީ ޕްލޭން ތަންފީޒުކޮށްފައިވެއެވެ. ލާމަރުކަޒީ ޤާނޫނަށް ގެނައި ބަދަލާ އެކު ލޯކަލް ކައުންސިލްތަކުގައި 33 އިންސައްތައިގެ އަންހެނުންގެ ކޯޓާއެއް ލާޒިމުކޮށް ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ލޯކަލް ގަވަނެންސްގައި 39.5 އިންސައްތައަކީ އަންހެނުން ކަމުގައި ހެދިފައިވެއެވެ.

ނަމަވެސް ޤާނޫނީ ރައްކާތެރިކަން ހޯދައިދިނުމާ އެކު ޢަމަލީ ފެންވަރުގައި ތަންފީޒުކުރުމުގެ ބާގަނޑު ބެއްދުމަކީ ދެން އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ހަމަހަމަ ކަމަށް ބެލެވުނު ނަމަވެސް އިޖުތިމާޢީ ވިސްނުންތަކާއި މުއައްސަސީ ތަޖުރިބައާއި ފެންފޮދު ޘަޤާފީ ނޯމްތަކުގެ ސަބަބުން ހަމަހަމަ ނޫން ފުރުޞަތުތައް ފަރާތް ބެލުމެއް ނެތި ޢާންމުވެފައި އޮތުމަކީ ޙަޤީޤީ ހަމަހަމަކަން ހާސިލުކުރުމުގެ މައިގަނޑު ގޮންޖެހުން ކަމުގައި ދިރާސާވެރިން ބުނެފައިވެއެވެ. އިޤުތިޞާދީ ފުރުޞަތުތައް ލާމަރުކަޒީ ކުރެވި ތަޢުލީމާއި ޞިއްޙީ ޚިދުމަތުގެ ފެންވަރު ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ސަރަހައްދެއްގައި ހަމަހަމަކުރެވިގެން ނޫނީ ޙަޤީޤީ ހަމަހަމަކަން ޤާއިމެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.